In veel financiële processen wordt nog steeds gewerkt met formulieren, huishoudboekjes of documenten die een aanvrager zelf moet aanleveren. Die aanpak vraagt tijd, is foutgevoelig en geeft vaak een vertekend beeld. Tegelijkertijd groeit in steeds meer sectoren de behoefte aan inzicht in het werkelijke inkomsten- en uitgavenpatroon, juist om beslissingen beter te kunnen onderbouwen.

PSD2 maakt dat mogelijk. Niet op basis van aannames, maar op basis van geverifieerde banktransacties, met toestemming van de rekeninghouder. In deze blog behandelen we hoe PSD2 in de praktijk wordt ingezet en waarom de toepassing ervan de afgelopen jaren volwassen is geworden.

Wat PSD2 is (en wat niet)

PSD2 is Europese wetgeving die banken verplicht om betaalrekeninggegevens beschikbaar te stellen via API’s, mits de rekeninghouder daar expliciet toestemming voor geeft. Die gegevens kunnen vervolgens worden gebruikt in andere processen, zoals kredietverlening, hypotheekacceptatie of schuldhulpverlening.

Zoals Jan Marten van Seijst het verwoordt in de Data Sharing Podcast 16:

“De klant haalt die gegevens zelf op van zijn of haar rekening en kan die vervolgens gebruiken in andere processen. De klant is altijd zelf in charge.”

Het gaat daarbij om betaalrekeningen en rekening-courantrekeningen. Spaarrekeningen en vermogensrekeningen vallen hier op dit moment nog buiten, al wordt daar met nieuwe wetgeving (FIDA, Open Finance) wel naartoe gewerkt.

Van formulieren naar feiten

In veel processen werd lange tijd gewerkt met self-declared informatie. Denk aan inkomsten- en lastenformulieren die “netjes” worden ingevuld, maar niet altijd een realistisch beeld geven van het daadwerkelijke bestedingspatroon en die vaak lastig of alleen met inspanningen van acceptanten te verifiëren zijn.

Met PSD2-banktransacties ontstaat een ander vertrekpunt. Niet wat iemand zegt, maar wat er daadwerkelijk gebeurt. Werkelijke inkomsten- en uitgavenpatronen worden zichtbaar op basis van geverifieerde data uit banktransacties. Dat maakt het mogelijk om lasten, bestedingsruimte en patronen beter te onderbouwen, zonder extra documentstromen.

Juist in sectoren waar zorgplicht, onderbouwing, betaalbaarheid of rechtmatigheid centraal staan, blijkt dit een belangrijke stap.

Waar PSD2 nu al wordt ingezet

De toepassing van PSD2 is niet in elke sector gelijk op gang gekomen. In consumentenkrediet en private lease is het gebruik inmiddels de standaard geworden. Daar worden inkomsten en vaste lasten geautomatiseerd herkend en worden aanvragen met business rules beoordeeld om te zien of een lening of leasecontract aan de geldende draagkrachtnormen voldoet.

Daarnaast zien we duidelijke toepassingen in:

• bijzonder beheer bij hypotheken, waar inzicht in het uitgavenpatroon nodig is bij (dreigende) betaalproblemen
• zakelijke kredietverlening, waar banktransacties waardevolle informatie geven over omzet, cashflow, trends en stabiliteit
• schuldhulpverlening en het publieke domein, waar het belangrijk is om snel en betrouwbaar inzicht te krijgen in de financiële situatie van een huishouden

In al deze gevallen vervangt PSD2 het handmatig aanleveren van gegevens door een gecontroleerde, digitale route.

Gedrag en trends in plaats van momentopnames

Een belangrijk verschil met een bankafschrift van één maand is dat PSD2 niet alleen een momentopname oplevert. Afhankelijk van de use case kan worden gekeken naar verschillende perioden, zoals drie, zes, twaalf of zelfs achttien maanden.

Zoals Gert Vasse in de podcast toelicht:

“Over twee maanden zegt spaargedrag nog niet zoveel. Maar pak je achttien maanden, dan kun je echt zien of iemand structureel geld overhoudt of niet.”

Door over een langere periode te kijken, ontstaat inzicht in gedrag en stabiliteit, in plaats van een tijdelijk beeld.

AVG, dataminimalisatie en categorisatie

Een veelgehoorde zorg bij PSD2 is dat organisaties “alles kunnen zien” — een AVG-drama. In de praktijk werkt het juist anders. Het uitgangspunt is dat alleen die data wordt opgehaald die nodig is voor het specifieke doel.

Banktransacties worden gecategoriseerd op basis van standaarden, zoals woonlasten, energielasten en overige vaste lasten. Organisaties kunnen kiezen op welk aggregatieniveau zij de gegevens ontvangen: gedetailleerd of juist samengevat, bijvoorbeeld in de vorm van vaste lasten of netto besteedbaar inkomen. Ook kan vooraf worden bepaald in hoeverre filtering wordt toegepast.

Zo blijft de data uitlegbaar en bruikbaar, zonder dat onnodige of gevoelige details worden gedeeld.

Hoe het werkt voor de gebruiker

Voor de rekeninghouder is het proces eenvoudig. Via een vertrouwde bankomgeving logt men in en selecteert de relevante rekeningen. De gegevens worden vervolgens opgehaald en na toestemming verstuurd. De rekeninghouder kan de data niet aanpassen of manipuleren.

“Als je gewoon je bankieren-app kan bedienen, dan kan je dit ook,” zoals Jan Marten van Seijst het samenvat.

Hiermee vervallen handmatige acties zoals het verzamelen en uploaden van documenten.

Wat organisaties ontvangen

Wat organisaties ontvangen, hangt af van de afspraken en de use case. Dat kan variëren van:

• gecategoriseerde banktransacties
• geaggregeerde inzichten (zoals netto besteedbaar inkomen)
• data in verschillende bestandsformaten, zoals machineleesbare JSON-bestanden (voor automatische verwerking) of PDF- of Excel-formaat, leesbaar voor medewerkers

Tot op welke details en aggregatieniveaus data wordt gefilterd en gedeeld, is vooraf afgestemd tussen de organisatie en de PSD2-dienstverlener (Ockto). Dat voorkomt discussies achteraf en vergroot de betrouwbaarheid van het proces.

Belangrijk is dat de herkomst van de data altijd herleidbaar blijft. Er is een audit trail, zodat onderbouwd kan worden hoe conclusies tot stand zijn gekomen, zonder dat alle individuele transacties zichtbaar hoeven te zijn.

Efficiëntie, fraude en consistentie

Het gebruik van geverifieerde banktransacties maakt processen efficiënter. In sectoren waar snelheid belangrijk is, kan in een groot deel van de aanvragen snel uitsluitsel worden gegeven. Dossiers die binnen het kader vallen, hoeven niet meer handmatig beoordeeld te worden.

Daarnaast maakt PSD2 het mogelijk om crosschecks uit te voeren met andere brondata, zoals gegevens over inkomen en werkgevers. Dat helpt bij het signaleren van inconsistenties en verkleint de kans op fraude, zeker in een tijd waarin documenten steeds makkelijker te vervalsen zijn.

De rol van medewerkers verschuift daarmee van repeterend controlewerk naar het beoordelen van uitzonderingen.

Compliance en privacy als randvoorwaarde

PSD2-operaties vallen onder strikte regelgeving. Toestemming door de rekeninghouder, dataminimalisatie en doelbinding zijn belangrijke randvoorwaarden. PSD2-banktransacties kunnen alleen ontsloten worden door organisaties met een PSD2-vergunning. Zij moeten zorgvuldig omgaan met hun verwerkingsverantwoordelijkheid.

Bij Ockto kijken we per use case welke data nodig is en welke niet. Die afweging is niet alleen juridisch, maar ook praktisch: hoe minder irrelevante data, hoe beter de uitlegbaarheid richting toezichthouder én gebruiker.

Vooruitblik: van open banking naar open finance

Hoewel PSD2 zich nu richt op betaalrekeningen, wordt er gewerkt aan nieuwe wetgeving zoals PSD3 en FIDA. Daarmee verschuift open banking richting open finance, waarbij ook spaar- en vermogensrekeningen en mogelijk andere financiële producten via API’s beschikbaar komen.

Dat kan zorgen voor actueler en completer inzicht in iemands financiële situatie. Tegelijkertijd blijft de kern hetzelfde: alleen data gebruiken die nodig is voor het doel en die bijdraagt aan beter onderbouwde beslissingen.

Tot slot

PSD2 is geen experimentele techniek meer. Bij Ockto hebben we volop klanten die deze techniek gebruiken om op een volwassen manier werkelijke inkomsten en uitgaven inzichtelijk te maken. Niet door meer data te verzamelen dan nodig, maar door betere data op het juiste niveau te gebruiken.

Voor organisaties die beslissingen moeten onderbouwen, en voor consumenten die sneller en eenvoudiger hun gegevens willen delen, biedt open banking daarmee een stevig fundament.

Verder praten? Neem gerust contact op met Jan Marten van Seijst om hierover van gedachten te wisselen.